Nauka o književnosti, definicije osnovnih pojmova: književna teorija, kritika i istorija


Književnost je stvaralačka delatnost, umetnost. Nauka o književnosti, sa druge strane, predstavlja jednu vrstu znanja, odnosno učenosti, koje se mora izražavati intelektualno, u obliku logički doslednog sistema. Proučavanje književnosti mora biti racionalno, iako je njegov predmet najčešće iracionalan.

Teorija književnosti proučava opšta načela, kategorije i merila, dok se književna kritika i istorija bave pojedinačnim delima, s tim što ta dela istorija posmatra kao hronološki niz, a kritika uglavnom statički. Međutim, ti pristupi se prožimaju; književnu teoriju je moguće stvoriti jedino na temelju proučavanja pojedinačnih književnih dela. Isto tako, kritika i istorija bi bile besmislene bez nekog sistema pojmova koji im pruža teorija. U pitanju je dijalektički proces uzajamnog prožimanja teorije i prakse.

U najužem smislu, termin “teorija književnosti” označava sistemsko proučavanje književnosti i metode analize književnih dela. U širem smislu, ovaj pojam obuhvata i u sebe uključuje mnoge srodne discipline, kao što su intelektualna istorija, filozofija, estetika, etika i sl. Pod teorijom književnosti podrazumevamo i širok spektar različitih pristupa tumačenju književnog umetničkog dela.

Književna kritika se bavi opisivanjem, interpretacijom i vrednovanjem pojedinačnih književnih dela.

Bilo je pokušaja da se književna istorija odvoji od teorije i kritike. U odnosu na kritiku, ističe se vrednosna neutralnost istorije književnosti, ali ovakvo odvajanje je neodrživo, jer ne postoje vrednosno neutralni sudovi; prilikom izbora reprezentativnih dela za neku epohu nemoguće je izbeći vrednovanje istih. Takođe, istorija književnosti tvrdi da poseduje neke sopstvene uzore i merila, tačnije služi se uzorima i merilima drugih vremena; postoji shvatanje da istoričar književnosti mora ući u duh prošlih vremena i prihvatiti njihove uzore, istovremeno odbacujući sopstvene predrasude. Ovo gledište, prema kom svako doba predstavlja samodovoljnu celinu koja se izrazila u vlastitom tipu poezije, nemerljivom nijednim drugim tipom, naziva se istorizam ili književni relativizam. Karakteristično je uverenje da je neophodno rekonstruisati piščevu nameru i utvrditi da li je ostvarena. Ipak, smisao književnog dela ne iscrpljuje se njegovom namerom, niti je njoj ekvivalentan. Ukupno značenje umetničkog dela ne može se definisati samo značenjem koje je imalo za autora i njegove savremenike. Uostalom, nemoguće je da pri rasuđivanju o prošlosti ipak ne budemo ljudi svog vremena. Kada govorimo o nekom umetničkom delu, moramo ga povezati kako sa vrednostima njegovog doba, tako i sa vrednostima svih sledećih razdoblja; ovo shvatanje koje odbacuje i relativizam, i apsolutizam, koji mu je suprotan, naziva se perspektivizam. Najvažniji je uvid da je književno umetničko delo u isti mah i večno, i istorijsko.