Spoljašnji pristupi proučavanju književnosti: tumačenje književnosti iz ugla biografije, psihologije, sociologije i istorije ideja

Mnogi proučavaoci književnosti bave se njenom pozadinom, sredinom u kojoj se ona javlja i postoji, njenim spoljašnjim uzrocima. Takvo proučavanje uglavnom pretenduje na neko uzročno objašnjenje, koje navodno opravdava književnost, razjašnjava je i svodi na njene izvore (“zabluda o izvorima”). Iako je istina da se književnost prilično rasvetljava dobrim poznavanjem uslova pod kojima je stvorena, ipak je jasno da uzročnim proučavanjem nikad ne možemo rešiti probleme opisivanja, analize i procene jednog književnog umetničkog dela.


Neki proučavaoci insistiraju na tome da je delo pre svega odraz njegovog tvorca, pa mu treba pristupati kroz biografiju ili psihologiju pisca. Drugi za presudnim faktorima tragaju u čovekovom institucionalnom životu, u ekonomskim, društvenim i političkim uslovima. Treći prenaglašavaju uzročno-posledičnu vezu između književnosti i drugih kolektivnih tvorevina ljudskog uma, kao što su istorija ideja, istorija teologije ili druge umetnosti. Postoji i grupa proučavalaca koja pokušava da književnost objasni pomoću Zeitgeista, nekog suštinskog duha vremena, neke intelektualne atmosfere ili klime mišljenja, nekakve jedinstvene sile, uglavnom izvedene iz osobina drugih umetnosti.

Književnost i biografija. Biografizam

Biografija je prastari književni žanr – deo istoriografije. U očima biografa, pesnik je samo čovek čiji se moralni i intelektualni razvoj, društvena karijera i emocionalni život mogu rekonstruisati i vrednovati na osnovu određenih merila, obično izvedenih iz nekog etičkog sistema ili kodeksa ponašanja. Pitanja kojima se biografija bavi ni po čemu nisu naročito književna. Pitanje je da li je opravdano tumačiti neko delo samo samo na osnovu piščeve bigrafije. Čak i kad imamo autobiografski iskaz čiji detalji korespondiraju sa detaljima književno umetničkog dela, ne smemo gubiti iz vida da umetničko delo predstavlja nešto suštinski drugačije i ima specifičan odnos prema stvarnosti. Kad jedno umetničko delo čak i sadrži elemente za koje se pouzdano može utvrditi da su biografski, ti elementi će u njemu biti tako prerazvrstani i preuobličeni da gube svoje posebno lično značenje i postaju isključivo konkretna ljudska građa, bitni elementi dela.

Književnost i psihologija. Psihologizam

Pojam “psihologija književnosti” označava različite stvari:

1.Psihološko proučavanje pisca, kao tipa i kao pojedinca – bavi se pitanjima o prirodi književnog genija.

2.Proučavanje stvaralačkog procesa – obuhvata proučavanje čitavog niza stvari od nesvesnih izvora jednog književnog dela, do onih poslednjih revizija koje kod nekih pisaca predstavljaju najbitniji stvaralački deo celine.

3.Proučavanje psiholoških tipova i zakona koje nalazimo u književnim delima – može poslužiti za tumačenje samih književnih dela, međutim psihološka verodostojnost sama po sebi ne čini jedno delo boljim; predstavlja umetničku vrednost jedino ako uvećava koherentnost i složenost dela.

4.Delovanje književnosti na čitaoce – psihologija publike.

Književnost i društvo. Sociologizam

Postavljaju se pitanja o vezi između književnosti i društvene situacije, jednog ekonomskog, društvenog i političkog sistema. Čine se pokušaji opisivanja i određivanja uticaja društva na književnost, kao i procenjivanje položaja književnosti u društvu. Sociološki pristup književnosti naročito neguju oni koji ispovedaju neku društvenu filozofiju (npr. marksistički kritičari, zatim danas je aktuelna feministička kritika...). Istorijska i društvena veličina se neretko izjednačuju sa književnom veličinom, ali ona to može da bude jedino ako doprinosi estetskim vrednostima dela.

Književnost i ideologija

O književnosti se često misli kao o jednom obliku filozofije, kao o idejama zavijenim u umetničku formu. Studenti se podstiču da pomoću takvih uopštavanja sažimaju umetnička dela i prave izvode iz njih. Književnost se zaista može posmatrati kao svedočanstvo iz istorije ideja i filozofije, jer književna istorija teče uporedo sa intelektualnom i odražava je. Izričiti iskazi ili aluzije često pokazuju privrženost pesnika nekoj određenoj ideologiji ili otkrivaju njegovo neposredno poznavanje nekada čuvenih filozofskih teorija. Ipak, književnost nije zamena za filozofiju, ona samu sebe opravdava i ima sopstveni cilj, ne treba je procenjivati prema vrednosti građe (idejne, filozofske), već prema sopstvenoj umetničkoj snazi.